Boyuma göre kaç kilo olmalıyım

Boy tek bir kilo vermiyor

Soru “kaç kilo olmalıyım” diye soruluyor, ama boy verisinden çıkan cevap tek bir sayı değil. İki uçlu bir bant. Kaynağı vücut kitle indeksinin sağlıklı kabul edilen aralığı, 18,5 ile 24,9.

Asıl dikkat çeken bandın kendisi değil, genişliği: 175 santimde iki uç arasında 19,6 kilo duruyor, bu bir insanın ağırlığının dörtte birine yakın bir fark ve tamamı aynı “sağlıklı” etiketiyle geçiyor. Sana tek bir sayı söyleyen hesaplayıcı, aslında bu bandın içinden kendi seçtiği noktayı söylüyor.

Bant boyla birlikte genişliyor. Sebebi formülün kiloyu boyun karesine bölmesi. İki uç da aynı etiketi taşıdığı için aralarında tercih yapmak hesabın değil senin işin.

Bandın kaynağı bir sağlık ölçütü değil

Aralığı üreten formül tıpta doğmadı. Adolphe Quetelet 1832’de “ortalama insanı” tanımlamaya çalışırken kiloyu boyun karesine böldü; amacı bir bireyi değerlendirmek değil, bir nüfusun dağılımını tarif etmekti. Bugünkü eşikler ise yirminci yüzyılın ortasında hayat sigortası şirketlerinin ölüm istatistiklerinden türedi.

Adı bile sonradan kondu. Ancel Keys 1972’de eldeki göreli ağırlık ölçütlerini karşılaştırdığı çalışmada Quetelet’nin oranını en kullanışlısı bulup ona “vücut kitle indeksi” adını verdi, ama aynı yazıda ölçütün nüfus taramaları için uygun olduğunu, tek tek bireyleri değerlendirmek üzere tasarlanmadığını açıkça yazmıştı.

Karenin kendisi de tartışmalı. İnsan bedeni boy arttıkça iki boyutta değil üç boyutta büyüdüğü için karesi alınmış bir bölme uzun bedeni olduğundan ağır, kısa bedeni olduğundan hafif gösteriyor; matematikçi Nick Trefethen 2013’te üssün 2 yerine 2,5’e yakın olması gerektiğini savunmuştu.

Sahadaki karşılığı şu: 190 santimlik biri bandın üst ucundan “fazla kilolu” tarafına, 155 santimlik biri ise alt ucunda “normal” tarafında kalmaya olduğundan kolay düşüyor. Formül kişiyi değil, kalabalığı tarif ediyor.

Aynı boy, aynı kilo, iki ayrı beden

175 santim ve 80 kilodaki iki kişi düşün. Birinin vücut yağ oranı %18, diğerininki %30. Yağsız kütleleri 65,6 ve 56,0 kilo çıkıyor, yani aralarında 9,6 kilo kas, kemik ve su farkı var. İndeks ikisine de aynı sayıyı veriyor: 26,1. Tartı ikisini de 80 kilo gösteriyor. Fark tartının göremediği yerde duruyor.

Hata ters yönde de işliyor. Bandın tam ortasında duran, tartıda hiçbir sorun göstermeyen ama kas kütlesi düşük ve yağ oranı yüksek bir beden aynı hesaptan “normal” etiketiyle geçiyor, oysa metabolik göstergeleri bandın üst ucundaki kaslı bir bedenden daha kötü olabiliyor.

Kas oranını nasıl hesaplayacağın ayrı bir yazının konusu. Buradaki nokta daha basit: boy ve kilodan oluşan iki sayı, o kilonun neyden yapıldığı hakkında hiçbir şey söylemiyor.

Tek sayı istiyorsan bel-boy oranı daha iyi

Bel çevresinin boya oranı, boy-kilo ikilisinden daha iyi iş görüyor ve kuralı tek cümleye sığıyor: bel çevren boyunun yarısını geçmesin. 175 santimde bu 87,5 santim demek, 165 santimde 82,5.

Üstünlüğü iki yerde. Ölçtüğü şey karın bölgesindeki yağ ve metabolik riskle ilişkisi en güçlü olan yağ orada duruyor. Boya göre ölçeklendiği için de hem kısa hem uzun bedende, hem kadında hem erkekte aynı eşikle çalışıyor. Yalnız bel çevresini tek başına ölçmek de mümkün, ama tek bir mutlak sınır kısa ve uzun bedende aynı anlamı taşımıyor; boya bölmek tam olarak bu sorunu ortadan kaldırıyor.

Ölçümü tartıdan zor değil. Mezurayı çıplak tende, kaburganın alt kenarıyla kalça kemiğinin üst kenarı arasındaki en dar yere sar, nefesini normal ver ve karnını içine çekme. Mezuranın yeri her seferinde aynı olmalı, çünkü iki santim yukarı ya da aşağı kaymak ölçümü eşiğin öbür tarafına geçirebiliyor.

Eşikler her nüfusta aynı değil

18,5 ve 25 sınırları Avrupa kökenli nüfuslarda toplanmış veriden çıktı, oysa aynı indeks değerinde vücut yağ oranı ve metabolik risk nüfustan nüfusa değişiyor. Dünya Sağlık Örgütü 2004’te bunu kayda geçirdi ve Asya kökenli nüfuslar için 23 ile 27,5 değerlerini ek müdahale noktaları olarak tanımladı.

Bu, ayrı bir sağlık standardı değil. Aynı riskin farklı bir sayıda başlaması. Pratik karşılığı, iki kişinin aynı indeks değerini farklı bir riskle taşıyabilmesi. Türkiye’de yaygın kullanılan 25 sınırı da bu yüzden bir duvar değil, bir uyarı çizgisi olarak okunmalı.

Ölçüm dayandığın boy bile sabit değil

Bandın tamamı tek bir boy ölçümüne dayanıyor ve o ölçüm sandığın kadar sabit değil. Gün içinde omurgadaki disklerin sıkışmasıyla 1-2 santim kaybediyorsun, dolayısıyla akşam ölçülen boy sabahkinden kısa çıkıyor. Kırk yaşından sonra ise her on yılda yaklaşık 1 santim kalıcı olarak gidiyor.

Sayısal karşılığı küçük değil: 175 santimde bandın üst ucu her santim için yaklaşık 0,9 kilo oynuyor, dolayısıyla yirmi yıl önce ölçülmüş bir boyu kullanmak bandını 2-3 kilo yukarı kaydırıyor ve kendini olduğundan geniş bir aralığın içinde sanıyorsun.

Kırk yaşından sonraki kayıp fark edilmiyor çünkü yavaş; yılda bir milimetre aynada görünmüyor.

Sabah, çıplak ayakla, topuklar duvara değecek biçimde ölçtür. Yılda bir kez yeter.

En iyi tahmini denklem değil, geçmişin veriyor

Hiçbir denklemin bilmediği bir veri var: daha önce hangi kiloyu, ne kadar süre ve ne kadar zorlanarak taşıdığın. Bir yıl boyunca sürekli hesap tutmadan durabildiğin bir kilo varsa, o sayı senin için herhangi bir formülün ürettiği rakamdan daha bilgilendirici, çünkü içinde yalnız fizyoloji değil yemek düzenin, işin, uykun ve hareket alışkanlığın da yazılı.

Bant nerede sağlıklı olduğunu söylüyor. Geçmişin neyi tutabildiğini söylüyor. İkisi çakışmıyorsa hedef, ikisinin arasında bir yerde.

Geçmişin bandın epeyce üstündeyse cevap alt uca nişan almak değil. Bandın üst ucu da bandın içi ve oraya varmak, alt uca varamayıp yolun yarısında bırakmaktan iyi. Hedefi geçmişinin biraz altına koymak da alt uca nişan almaktan daha çok işe yarıyor, çünkü birincisinde daha önce bir kez başardığın şeyi tekrar ediyorsun, ikincisinde hiç bulunmadığın bir yere gitmeye çalışıyorsun.

İdeal kilo hesaplayıcı boyuna karşılık gelen bandı uçlarıyla birlikte veriyor, tek bir sayı dayatmıyor. Bugünkü kilonun bandın neresine düştüğünü VKİ hesaplayıcı gösteriyor. Aynı kilonun neyden yapıldığını merak ediyorsan vücut yağ oranı hesaplayıcı o tarafı ölçüyor.